Tomek wiedział, że tym razem nie wywinie się zwykłym burknięciem i opuszczoną głową. I wcale nie chodziło o Jacka Domańskiego, osiedlowego cwaniaka, który lubił zaczepiać słabszych. Najgorsza rozmowa miała czekać go z własną mamą.
Wracał do domu, pogwizdując pod nosem, ale w brzuchu miał twardy, zimny supeł. No pięknie. Teraz to już naprawdę po nim.
Ciocia Róża, najbliższa przyjaciółka mamy, przyłapała go z papierosem. Mógłby próbować kłamać, że ktoś mu go wcisnął, że tylko trzymał przez chwilę, ale nie — ciocia Róża widziała, jak zaciąga się dymem, jakby chciał udawać dorosłego. Co miał teraz powiedzieć mamie? Że ktoś siłą wepchnął mu papierosa do ust i kazał dmuchać jak komin?
Tomek udawał, że jej nie zauważył. Ona też, trzeba było przyznać, nie zaczęła krzyczeć na pół ulicy ani nie złapała go za ucho. Spojrzała tylko długo, tym swoim ciężkim, wszystko rozumiejącym spojrzeniem, po czym poszła dalej. Ale Tomek nie był naiwny. Wiedział, że zanim zdąży dojść do klatki, mama już będzie wiedziała. Pewnie czekała w kuchni z drewnianą łyżką w dłoni. Dwa razy obszedł blok dookoła, zanim zobaczył babcię.
No tak. Ciężka artyleria. Mama musiała być naprawdę zdesperowana, skoro posłała po niego babcię. Zaraz zacznie się lament, że jako szanowana nauczycielka wychowała pół miasteczka, a jej własny wnuk schodzi na psy. Że wstyd, że dziadek przewraca się w grobie, a razem z nim wszyscy przodkowie po kolei.
Kiedy Tomek był mały, ten fragment zawsze go przerażał. Wyobrażał sobie ziemię na cmentarzu, która porusza się, bo zmarli obracają się pod nią z oburzenia. Dopiero któregoś dnia coś mu kliknęło w głowie. Gdy babcia znowu zaczęła mówić o niespokojnych przodkach, Tomek wypalił:
— To dobrze, babciu, że się ruszają. Przynajmniej nie zrobią im się odleżyny jak pani Tomaszewskiej z parteru.
Babcia aż złapała się za serce. Mama omal nie popłakała się ze śmiechu. Tak bardzo się śmiała, że zapomniała go ukarać, choć babcia nadrobiła to, trzepiąc ścierką po plecach właśnie ją.
Teraz jednak babcia pędziła w jego stronę, rozglądając się nerwowo, jakby to ona została przyłapana z papierosem pod sklepem.
— Co ty tu robisz? Czemu nie jesteś w domu? — zażądała odpowiedzi.
— Ja… jeszcze nie byłem.
— Nie byłeś? A gdzie się podziewałeś przez cały ten czas?
— W szkole. Potem na treningu. A potem… po prostu chodziłem.
„No to się zaczyna”, pomyślał Tomek. Za sekundę każe mu chuchnąć, żeby poczuć dym. Już widział oczami wyobraźni cały sąd rodzinny.
— Co to ma znaczyć? — zawołała nagle babcia. — Masz czerwone ręce! Gdzie rękawiczki?
— Zostawiłem w domu.
— W domu? I twoja matka tego nie zauważyła? Pokaż kostki.
Zanim zdążył zaprotestować, babcia podciągnęła nogawkę jego spodni i aż sapnęła.
— Co to jest?
— Co? — Tomek zbladł.
— Dlaczego masz całe czerwone kostki? Gdzie kalesony? Gdzie szalik?
Tomek poczuł, jak pali go twarz. Jeszcze gorzej, że w zaułku obok bloku zauważył Jacka Domańskiego. Jego jaskrawoczerwona czapka mignęła między murami. No cudownie. Dzięki, babciu. Czy ona oszalała? Zawsze była bystra jak brzytwa, ale teraz…
— Babciu, ile jest pięć razy pięć?
— Dwadzieścia pięć — odparła zdezorientowana.
— A kwadrat przeciwprostokątnej?
— Jest równy sumie kwadratów przyprostokątnych. Tomasz? Czy ty nie odrobiłeś lekcji? Ona nawet tego nie sprawdziła? Ja się na to nie zgodzę. Popatrz tylko, jak on wygląda!
Chwila. Babcia była po jego stronie? Może jednak uniknie kazania od mamy. Może przypadkiem trafił do jakiegoś dziwnego świata, w którym babcia nie wypomina, tylko broni?
— Babciu, po której stronie mam bliznę po wyrostku?
— Nigdy nie miałeś wycinanego wyrostka.
Dobrze. To na pewno była jego babcia.
Złapała go za rękę i niemal zaciągnęła do domu, mamrocząc coś pod nosem. Mama była w kuchni. W mieszkaniu pachniało pieczenią, a ona miała na sobie najlepszą sukienkę, włosy spięte w loki, nowe kolczyki i… obcasy? Od kiedy mama chodziła po domu w obcasach?
— Tomeczku, kochanie — objęła go szybko. — Umyj ręce, obiad zaraz będzie. Mamo, zostajesz?
— Dlaczego to dziecko włóczy się po ulicach? — wybuchła babcia. — Nie chce wracać do domu, prawda? Pięknie, naprawdę pięknie. Wymieniłaś własne dziecko na… gdzie są jego rękawiczki? Gdzie kalesony? Mróz szczypie, a ty nic! Ale oczywiście, ciebie to nie obchodzi…
— Mamo. Dość. Jesz z nami czy nie?
— Nie! Skończyłam tu swoje. Tomaszu, pakuj rzeczy. Idziesz ze mną.
— Co? Nie!
Sama myśl, że miałby słuchać babcinego narzekania przez następne dziesięć lat, sprawiła, że przeszedł go dreszcz.
— Zostaje tutaj — powiedziała mama twardo.
— Tutaj? Ty to jeszcze nazywasz domem? Wszystko zaprzepaściłaś…
— Mamo, jeśli nie przestaniesz, będę musiała…
— Co? Wyrzucisz własną matkę?
— Tak.
— Ty niewdzięczna…
Mama nie pozwoliła jej dokończyć. Chwyciła babcię za ramię, wyprowadziła na klatkę schodową i zatrzasnęła drzwi. Z zewnątrz natychmiast dobiegł krzyk babci, że wezwie policję, że Tomek ma zostać jej wydany, że ona na to nie pozwoli.
Mama pociągnęła Tomka do pokoju. Dopiero wtedy zauważył obcego mężczyznę siedzącego sztywno na krześle.
— Tomku… nie ma sensu dłużej kłamać. To jest twój tata.
Za drzwiami babcia zawodziła coraz głośniej. Mama stała nieruchomo, jakby własne słowa odebrały jej siły. Mężczyzna podniósł się powoli. Był wysoki, szczupły i miał oczy tak podobne do oczu Tomka, że chłopiec cofnął się o krok, zanim zdołał pomyśleć. Mężczyzna wyciągnął drżącą rękę.
— Cześć, synku.
Tomek potknął się o własne nogi.
— Ale… mówiłaś, że on nie żyje.
— Aniu… — Mężczyzna, jego ojciec, wyglądał, jakby te słowa uderzyły go prosto w twarz.
— To nie ja, Wojtku — powiedziała mama zduszonym głosem. — To ona. Powiedziała, że łatwiej będzie mu myśleć, że odszedłeś na zawsze, niż wiedzieć, że…
Nie dokończyła. W drzwi ktoś załomotał.
— Policja! Proszę otworzyć!
— Aniu, może ja jednak powinienem wyjść…
— Nie. Koniec chowania się. Tomku, wszystko ci wyjaśnimy, tylko… nie bój się.
Mama otworzyła drzwi. Do środka wpadła babcia, za nią posterunkowy i pani Jankowska z sąsiedztwa, której ciekawość zawsze była szybsza niż rozsądek.
— Co tu się dzieje? — zapytał policjant. — Dostaliśmy zgłoszenie o awanturze.
— Nic złego się nie dzieje — powiedziała mama. — Mój mąż wrócił ze Śląska. To jest jego syn.
— To kryminalista! Zbiegły kryminalista! Aresztować go! Tomek, chodź do mnie!
— Mamo, wystarczy.
Posterunkowy poprosił ojca o dokumenty. Przejrzał je, zadzwonił gdzieś, poczekał, po czym zmarszczył brwi.
— Nie ma żadnej kartoteki.
— Bo żadnej nie było — odparł ojciec cicho. — Od czasu, kiedy wyjechałem po szkole, pracowałem na Śląsku.
— Przepraszam pana — powiedział policjant.
— Aresztować go! — krzyczała babcia. — On zniszczył życie mojej córce!
— Mamo, przestań.
Mama zamknęła drzwi.
Ojciec. Przez jedenaście lat Tomek żył bez ojca. Przez jedenaście lat słyszał, że był pijakiem, złodziejem, że zginął w bójce i że lepiej nie wypowiadać jego imienia. Babcia mówiła o nim jak o wstydliwej plamie, o rodzinnej tajemnicy, którą trzeba zakopać głęboko.
A wszystko było kłamstwem.
Mama zobaczyła to w jego oczach. Zanim zdążyła go zatrzymać, Tomek chwycił kurtkę i wybiegł.
Biegł, aż płuca zaczęły go palić. Łzy zamazywały światła latarni. Nie wiedział, komu ma wierzyć. Mamie? Babci? Obcemu mężczyźnie z jego oczami?
— Ej, młody! — usłyszał głos Jacka Domańskiego.
Tomek nawet się nie odwrócił.
— Stój! Ktoś cię goni?
Jacek dogonił go i złapał za rękaw.
— Nikt. Odczep się.
— Zimno jak diabli. Rozchorujesz się. W zeszłym roku leżałem w szpitalu, najlepsze żarcie w życiu dawali. Ale ty? Ty jesteś delikatny. Chodź, mam blisko.
Tomek zawahał się.
— Mama w trasie. Pracuje w pociągach. Jestem sam.
Mieszkanie Jacka było skromne, trochę obdrapane, ale czyste. W jego pokoju wisiały plakaty zespołów — Republika, Lady Pank, Perfect. Pod łóżkiem stała gitara.
— Herbaty?
Tomek skinął głową. W tej samej chwili zaburczało mu w brzuchu.
— Głodny? Zrobię fasolkę po bretońsku z chlebem.
Jacek krzątał się przy kuchence i nucił coś pod nosem. Tomek nie pamiętał, żeby kiedykolwiek jadł coś równie dobrego.
Później, nad kubkami herbaty, Jacek brzdąkał na gitarze.
— Naprawdę dobrze grasz — przyznał Tomek.
— Dzięki. To Perfect. A to Lady Pank. Klasyka.
Tomek znał tylko Republikę. Jacek podchwycił melodię, gdy Tomek zaczął śpiewać, i obaj wybuchnęli śmiechem, kiedy chłopiec pomylił słowa.
— Powinieneś wracać — powiedział w końcu Jacek. — Zaraz cała policja będzie cię szukać.
Uśmiech zniknął z twarzy Tomka.
Jacek słuchał, gdy Tomek wyrzucał z siebie wszystko. O papierosie, babci, obcym człowieku w pokoju, kłamstwie o śmierci ojca.
— Nie wygłupiaj się — powiedział Jacek, gdy Tomek skończył. — Ojciec to coś wielkiego. Mój też niby jest gdzieś daleko. Mama mówi, że został kosmonautą.
— Serio?
— Nie. Ona tak żartuje. Wychowała mnie sama. Nie mamy nikogo. Ale jest najlepsza. Pogadaj z nimi, dobra? Dorośli też potrafią narobić głupot.
Tomek przytulił go nagle, bez zastanowienia.
Jacek miał rację.
Znaleźli go. Mama, babcia i tata. Tym razem nikt nie krzyczał. Usiedli razem i opowiedzieli mu wszystko. Jak babcia nigdy nie zaakceptowała Wojtka. Jak pisała do niego listy, podając się za Annę. Jak wmówiła mu, że Anna ułożyła sobie życie z kimś innym. Jak ojciec uwierzył, bo nie miał powodu sądzić, że ktoś może posunąć się tak daleko.
— Dlaczego? — zapytał Tomek babcię.
Babcia płakała, już bez tej swojej dumy i twardości.
— Chciałam szczęścia dla was obojga.
— A dla niego?
Zakryła twarz dłońmi.
— Wybacz mi.
Na urodziny Tomka przyszedł Jacek. Przyniósł mu plakat Republiki, a mama pozwoliła powiesić go nad łóżkiem.
Tomek wybaczył wszystkim.
„Dorosłe bzdury”, powiedział wtedy Jacek.
Babcia wzięła Jacka pod swoje skrzydła. Karmiła go, pomagała mu z matematyką i udawała, że nie widzi, jak chłopcy czasem chichoczą z jej surowych min.
Minęły lata. Nadal spotykają się nad morzem, grają na gitarach i jedzą fasolkę po bretońsku z chlebem, jakby byli królami świata.
A tata? Tomek go kocha. Ma teraz przyrodnie rodzeństwo i ze wszystkimi dobrze się dogaduje. Ale między nim a ojcem jest coś osobnego, mocniejszego od czasu i od krzywdy. Więź, której nie zdołało zerwać nawet największe kłamstwo.